Kocka
Kockarska strast grebničana prenosila se sa koljena na koljeno, a “igra” učila od malih nogu.
Od “pamtivijeka”, kocka je bila najmasovnija i najuticajnija seoska zanimacija. “Na igru” se “prosulo more vremena” i utrošila nemjerljiva snaga i energija.
Sve su generacije (i stariji i mlađi i muško i žensko) bile podjednako požudne. Skoro da nema familije u selu koja nije “dala” bar po jednog “aktivistu” u sveprisutnoj i opštoj pomami.
Doduše, “igralo se” i u drugim mjestima, ali nigdje tako brojno, raznovrsno i srčano kao u Grebnicama, što ih je izdvajalo i činilo jedinstvenim.
Igralo se svuda, na svim mogućim mjestima (na Bari, Naspi, Snogama, Rakitivcu, Jelesu, po kafanama, u vodenici, u čitaoni, u kućama) , igralo se “sve” i igralo se “u sve”.
Počinjalo se zarana u djetinjstvu, nesvjesno ,“kao i sve drugo ”; u kućama, za dugih zimskih večeri, sa rodbinom i komšijama, pa uz čuvanje krava, sa vršnjacima i starijim ili , prosto, na putu igrajući se u društvu. Igralo se orasima, bliškom, sličicama, micom, kartama, pirizom, sudlom...
Nastavljalo se u mladosti sa prstenom, dominama, šahom, i uvjek obaveznim kartama (sve poznate igre; šljaga, ainc, farba, ferbul, tač, tablić, blaga, poker, bela, raub, remi, ...).
Poslije, sa razvojem tehnike i zivotnog standarda, stizale su i nove igre u nas kraj. One su, “kao od šale”, usvajane i prekrajane, te prilagođavane “našem čovjeku” i “širile”, poput poplave, zahvatajući, neprimjetno, sve veći broj mještana. Ne ljuti se čovječe, stoni nogomet, činkvina, fliperi, bilijar, razni automati, dok su oni “zagriženiji” igrali i lozove, sportsku, loto, kladili se.
Igru je činilo i sve drugo “u šta” se moglo nadmetati i kladiti, te tako bilo sastavni dio “igre”: igrao se nogomet, “na male” (u pare i kladilo), pa odbojka- u raznim varijantama, zavisno od broja igrača i shodno tome postavljala i odgovarajuća pravila, stoni tenis. Organizovane su trke, od čuvenih, konjskih trka na Bari, do biciklističkih i od “atletskih” (trke na raznim daljinama, trenutno smišljenim po narudžbi učesnika i onih koji su se kladili) do trka motorima i autima. Skakalo se i preskakalo, bacali razni predmeti, gađalo što-šta, pa se čak i pilo i jelo za opkladu, a ako treba i “pljuvalo u dalj”. Za pare se preplivavala Sava i skakalo “s bajera”, pri raznim vodostajima. Kladilo se na nogometne rezultate, kladilo se odakle će naići auto, kladilo se na životinje... zgodno a i brza para.
Pa i kada se nije igralo (a to znači “zabavljalo”, “razvlačilo”, “bacalo”, “švrcalo”, ... još poneki kockarski izrazi), nego, sjedilo, nako, “bezposleno”, i onda se pričalo o “igri”.
U tim pričama su oživljavane legende, razvijana i prenošena usmena predanja, širili i prepričavali razni događaji.
Pokušaj stvaranja i uobličavanja, svojevrsnog “Kockarskog kodeksa”, nije nikada priveden kraju, mada se u više navrata činilo da će biti završen. No, postojla su usmena pravila i dogovori, koji su nasljeđivani, prekrajani, mijenjani.
Kroz kocku je nastao i razvio se, i poseban, “kockarski riječnik”, koji su razumjeli svi u selu i koji se koristio i u “običnom zivotu”, čiji su pojedini izrazi, konstrukcije riječi i same rečenice, šireni i na obližnja mjesta.
A, čega sve nije bilo u “igri”?!
Koliko i kakvih životnih drama, prećutnih saveza, tajnih i otkrivenih prevara, koliko žučnih svađa i pomirenja, kletvi i opraštanja, smijeha i tuge, tihih i glasnih molitvi, kakvih psovki i misli, tepanja i žučnog slavlja, kakvih i koliko kupo-prodajnih transakcija, zakletvi, ...
Oni koji “to” nikada nisu “tračili”, smatrali su “igru” zgubidanstvom i “ćoravim poslom”. Gubitnicima se “držala pridika” i davani utješni savjeti, a podrška dobivana od onih koji su se na vrijeme “manili zla”. Mlađima se preporučivalo, dok je vrijeme, da se “ne igraju glavom” i “late” pametnija posla. U dobronamjernost i ispravnost takvih stavova niko nije sumnjao, ali je svako, za zebe, znao šta je “teški križ” i “božja pokora”.
Iskusni i stariji “borci”su govorili, da je “igra” veliki belaj i “gotova robija” i da nije za svakoga. Nigdje, kao u kocki, čovjek, posebno početnik, ne otkriva, tako brzo, tajne i nepoznate “naslage sebe”. Oni, koji su “tri puta goreli”, dobro su znali šta znači “u tren oka” izgubiti ili dobiti. Bili su suzdržani u procjeni i oprezni pri osudi. Shvatali su mlađe, njihove požude i strasti, ali i razumjeli savjete “odvađenih”, znajući dobro šta znači “popiti prašak”.
Tanka je nit i kratak put, što spaja i razdvaja dobit od gubitka
U trenucima, kada se dobija, (“nosi”) kad “duša i tijelo zalepršaju” i kad dragost i veselost obuzmu cijelo biće, a svaki damar nabubri i ispuni, čovjek se “uznese do neba” i “nadvisi sebe”. Sve se na njemu promjeni. Tijelo postaje lako i skladno. Lice se ozrači, oči zasijaju, a neprestani govor postaje “simfonija žuborećeg potoka”. Vrhunac sreće i miline.
S druge strane, kad se gubi, “tonjenje” je polagano i neprimjetno. Gubici su, u početku, mali i bezbolni. Onda se “tren oka” osjeti, tek, kad je kasno, kad se već u “živom blatu” i obično nema šta drugo, osim da se nudi “nešto” na prodaju. “Ide” sve ono što se brzo da unovčiti i za šta postoji kupovni interes; satovi, lančići, narukvice, prsten.
Ako “vađenje” ne uspije i “igra” nastavi a od “glavnice” bude sve dalje, onda se “dotiče dno”. Tada su “odlazili”: bicikl, motor, auto, drva, kazani šibe, jakako i krava i tele, klasovi i svinje, građevinski materijal, otava, zemlja, hrastovi i jasenje, šuma...
Od tada ponestaje “zraka igračima”, dobija se vrućica, tijelo savija, lice poblijedi i prošara graškama znoja. Onda se “smrači”. Glava se uvlači u ramena, jezik se osuši, a usne pomodre od “grickanja”. Ostaje i poslednja šansa. Izgovara se teško, isprekidano i više molećivo, da se, “samo malo, pričeka, i odane” , jer se “ide u zajam”.
Teškog ali neumoljivg koraka išlo se “buditi kerove” i ulazilo u poslednji krug pakla.
A onda, kada sve prođe i kada se čovjek “vrati iz obamrlost” tada sramota, pred samim sobom i pred drugima, zamijeni osjećaje žalosti i tuge. A ona ne da čovjeku ni zaspati, ni jesti, ni misliti, ni živjeti. Kajanje je osjećaj krivnje i molba za oprost; znak nemoći ili prosvijetljenja.
No, ništa nije vječno i sve se “izdrži”. Poneki “dođu sebi”, a neki nastave dalje, iznova, kušajući “kolo sreće”.
Ako je istina da je “vrijeme novac”, onda su ljudi iz našeg kraja od “vajkada” bili bogati.
Ruku na srce, ničega kao vremana nisu ni imali i ni na šta nisu ni trošili to vrijeme, kao na kocku. Hoće li biti, da je tako, velika većina, neprimjetno, ali sigurno “prokockala bogatstvo”, pokazati će vrijeme?
Ištvan Ivanović
Vösendorf, Juni 2007
