Grga Abramovic
Monografija opcine Bosanski Šamac
Pisac ovog teksta (original je nešto skraćen) je Grga Abramović, a nalazi se u danas opće citiranoj “Monografijii općine Bosanski Šamac", čiji je inicijator i autor bio.
Sasvim razumljivo, sa današnje točke gledišta i nakon svih iskustava iz zadnjeg rata, moglo bi se o ovom tekstu što-šta reći, oduzeti i dodati, vjerojatno i Grga sam, ali mi ga prenosimo kao dokument povijesti.
Kazivanja istorije
Prvi neimari Bosanskog Šamca imali su smisla za ljepotu i razvijenu ljubav prema vodi. Prve temelje ovom relativno novom naselju, na ovim prostorima, ugradili su u ravničarskoj, pitomoj Posavini, u zagrljaju rijeka Save i Bosne. Tako je Bosanski Šamac nastao na vodi, svoju istoriju i sudbinu vezao za vodu. Sa njegove sjeverne strane, dužinom od oko 46 kilometara ove komune, rijeka Sava čini prirodnu granicu čija je funkcija u spajanju, a ne razdvajanju sa svijetom.
Rijeka Bosna, koja će upravo ovdje dokrajčiti svoj tok, nakon prohoda kroz krajeve kojima će dati i svoje ime, utapa se u vode Save, sada više ne kao plaha, planinska, nego kao pitoma, smirena ravničarska rijeka. Kao za oproštaj, pred svoj nestanak, Bosna podaruje desetine ostrva i sprudova, čineći tako svoje obale i korito nesvakidašnjim rezervatima raskošnog zelenila u čijim njedrima su našla utočište brojna jata raznovrsnih ptica. Zato su ove ade i obale, uz bogatstvo riba, tradicionalno stjecište lovaca, ribolovaca i ljubitelja prirode.
Bosanski Šamac nije slučajno nazvan “vrata Bosne i Hercegovine”. Ovaj grad čini ulaz iz Srednje Evrope na ovaj dio Balkana. Smješten je na magistralnom putu Opuzen — Šamac i osnovnoj željeznickoj saobraćajnici Bosne i Hercegovine. Udaljen je samo 14 kilometara od savremenog puta “Bratstvo-Jedinstvo” koji povezuje Zagreb i Beograd, odnosno sjeverozapadne i jugoistočne granice Jugoslavije.
Izgradnjom kanala Bosanski Šamac — Vukovar, u dužini od 60,8 kilometara, sastaviće se vode Save i Dunava, i na taj način skratiti sadašnji vodeni put za nepunih 400 kilometara. šta će to značiti za Šamac nije teško pretpostoviti. Zato samo da kažemo da će tada ovai gradić, na obalama rijeka, prvi put u svojoj istoriji doživjeti sve blagodati svog izuzetnog geografskog položaja.
Kazivanja istorije
Bosanski Šamac spominje se prvi put 1725. godine, kao Lukačev šanac. Od 1718. do 1739. godine pripadao je austrijskoi carevini. Kao gradsko naselje razvija se od 1863. godine, kada su se u njemu naselili Muslimani, koji su doselili iz Srbije. Nacrt za izgradnju Bosanskog Šamca dao je Salih Efendija Muvekit, a prvi urbanistički plan djelo je francuskih arhitekata.
U to doba, ovo novo naselje, dobija me Gornja Azizija (Aziziei Bela), po sultanu Azizu, i taj službeni naziv Šamac nosi sve do 1878. godine. Od tada Šamac pripada turskoj vlasti.
Prema nekim pismenim dokumentima Šamac je do 1880. godine bio ispostava sreza Orašje, koje se zvalo Donja Azizija, a njegovim ukidanjem potpada pod srez Gradačac.
Pedantni hroničar zabilježio je da je godine 1879. današnji grad imao 242 kuće i 955 stanovnika. Februara 1883. godine grad dobija poštu i telegraf, a 1885. godine prvu osnovnu školu. Za razliku od drugih gradova i naselja u Bosni i Hercegovini, Šamac je dosta mlada gradska aglomeracija, jer kao grad formiran je tek u drugoj polovini XIX vijeka.
Današnji naziv Šamac dobija, najvjerojatnije od riječi ‘šanac’, što znači kanal, jer prostor na kome je izgrađen današnji grad nasut je pijeskom i šljunkom prosječno od 4 do 6 metara visine, što znači da je Šamac izgrađen na nekadašnjem močvarnom zemIjištu, koje je bilo ugroženo stalnim poplavama rijeka Save i Bosne.
I danas, na nekadašnju sliku Šamca, podsjećaju ostaci velikih zemljišnih depresija, baruština i močvara kao što su: Staraca, Žandrak, Sokoluša, Tišina i drugi. Sve ovo postaje jasnije kada se kaže da se današnji grad nalazi na nadmorskoj visin od svega 86 metara.
U Šamac su doselile porodice iz Beograda, Niša, Šapca i drugih mjesta. Bili su to uglavnom trgovci i zanatlije. Prema nekim predanjima, prije doseljavanja muslimana, u Šamcu je bilo nekoliko kuća u kojima su stanovali skeledžije i ribari, a ovdje je bio podignut jedan han i granicna karaula. Već tada životne tokove ovom mjestu davala je skela, koja je imala znatan promet i razvijen obalski utovar. Državna vlast na karauli budno je pazila na granični promet, naplaćivala carinu i kasnije sagradila zgradu zvanu dumrukhana, koja je u ratovima srušena.
Godine 1866. podignuta je džamija koja je danas pod zaštitom države, kao vrijedan spomenik graditeljske djelatnosti tog perioda i najstariji je objekat kulturno-historijskog nasljeđa u gradu.
Najstarija seoska naselja šamačke komune su Slatina, Crkvina, Obudovac, Kruškovo Polje i još neka. Prema nekim istorijskim dokumentima Slatina je nastala još u vrijeme rimske imperije, o čemu svjedoče i arheološke iskopine pronadene u ovom seIu na mjestu zvanom “Okruglić”.
Zahvaljujući svom izuzetnom položaju i plodnoj Posavini, Bosanski Šamac je gotovo od svog postanka predstavljao trgovački oentar za sva okolna mjesta. Istoričar Milenko Filipović zapisao je da je Šamac za vrijeme austro-ugarske vladavine održavao veoma žive trgovačke veze sa Beogradom, Osijekom i Trstom. On navodi da se preko Šamca, rijekom Savom, izvozila suha šIjiva za Bec i druga evropska tržišta.
Prema podacima Zemaljske vlade Bosne i Hercegovine u 1896. godini, preko Bosanskog šamca, izvezeno je 164 vagona suhe šijive. Suha šljiva, iz ovih krajeva, stekla je veliku reputaciju. Izvozila se u mnoge zemlje Evrope, najviše u Njemačku, Englesku, Švajcarsku, Norvešku i Švedsku. Prema pisanju Filipovića, Šamac je bio poznat i kao mjesto preko koga je išao uvoz robe i snabdijevanje šireg područja.
U ratnom vihoru
Istorija Bosanskog Šamca bilježi, međutim, i mnoge tamne stranice. Život seljaka u staroj Jugoslaviji bio je izuzetno mukotrpan. Posebno je bila teška 1929. godina, zapamćena u ovom kraju kao gladna godina. Seljaci, da bi preživjeli, morali su se zaduživati kod banaka i bogatih trgovaca, zelenaša. Svoje proizvode davali su u bescijenje. Živeći u takvim uslovima, a uz to još bez demokratskih prava, ljudi su u državnim bankama, bogatim trgovcima i korumpiranim činovnicima vidjeli povampirene nekadašnje feudalne gospodare.
Ljude Posavine pritiskivalo je, uz to, još jedno veliko zlo. Ovaj kraj je, u tom vremenu, bio izložen stalnim poplavama, koje su naročito u nekim selima pričinjavale veliku štetu. Nije bilo zaštitnih nasipa. Stihija Save i Bosne ostavljala je često pustoš za sobom. Velika poplava u ovom kraju 1932. godine pričinila je takvu štetu da se ljudi iz sela Tišine, Grebnica, Bazika, Brvnika, a naročito u Domaljevcu, nisu mogli godinama ekonomski povratiti. Sve to stvaralo je i razvijalo bunt u narodu protiv kompromitiranih vlastodržaca.
Godine 1937. budi se svijest radničke klase u Šamcu. Te godine, obalski radnici, nezadovoljni niskim zaradama, organizovali su štrajk koji je trajao osam dana. štrajk je poslodavcima i trgovcima žitarica, voća, građevinskog materijala i drugih proizvoda, ukazao na snagu radničke klase i pokazao da je došlo vrijeme da više ne mogu s radnicima postupati kao sa svojim slugama. Poslodavci, iznenađeni i zaplašeni ovim štrajkom, morali su da ustuknu. Bila je to prva pobjeda radnika u ovom kraju
U novoj Jugoslaviji
Početak svog društvenog i privrednog preporoda Bosanski Šamac doživljava vec sa prvim danima slobode. Intenzivan razvoj počinje naročito 1947. godine izgradnjom pruge Šamac—Sarajevo, velikim djelom mlade generacije Titove Jugoslavije, koja je za nepunu godinu dana izgradila 239 kilometara normalnog željezničkog kolosijeka. Izgradnja ove pruge, za šamacku komunu život znači, njen prodor iz zaostalosti i siromaštva u život dostojan čovjeka. Zato su šamšcani zahvalni svim njenim graditeljima što su omogucili čovjeku ravne i pitome Posavine da u protekle tri decenije ostvari dostignuća koja su daleko veća od svega onoga što je Šamac u svojoj cjelokupnoj istoriji dostigao.
Na ovoj pruzi, i na drugim gradilištima širom naše zemlje, rođena je ideja o susretima mladih iz 16 gradova iz svih naših republika i pokrajina. Rođena je ideja o smotri mladih, o manifestaciji “Bratstvo-Jedinstvo”, čiji je učesnik i Bosanski Šamac.
U opštini Bosanski Šamac živi danas oko 33.000 stanovnika na 218 kvadratnih kilometara. U samom gradu živi 5.500 stanovnika. Područje komune ima danas 26 naseljenih mjesta, od kojih 22 imaju status sela. Sva su sela lijepo ušorena, a broj stanovnika u seoskim naseljima kreće se od 900 do 4.000.
Od ukupnog broja stanovnika u društvenom sektoru zaposleno je 4.148 ili 12,6%.
Privreda komune ostvarila je u 1975. godini društveni proizvod u vrijednosti 388.616.000 din. Fizički obim proizvodnje u industriji raste, posljednjih godina, po stopi preko 20%, a u poljoprivredi za oko 6%. Nacionalni dohodak dostigao je iznos od 10.320 dinara po glavi stanovnika. Budžetska potrošnja iz godine u godinu bilježi znatan porast i procentualno je iznad prosjeka u SR B i H. Današnju strukturu privrede čine tekstilna industrija, drvna, poljoprivreda i proizvodnja bojlera. Od ukupno obradivih površina zemljišta u komuni, 14% pripada društvenom sektoru proizvodnje, a prosjek individualnog domaćinstva iznosi 2,7 hektara.
Veće radne organizacije u komuni su: Industrija trikotaže “Mladost” sa 650 zaposlenih radnika, Industrija namještaja “Budućnost” sa 500 zaposlenih radnika, Industrija konfekcije “TekstilIac” - 410 zaposlenih, Poljoprivredni kombinat — preko 300 zaposlenih, Montažno i uslužno preduzeće “11. april” — 200 zaposlenih, Industrija pletenog namještaja “Šamac” — 146 zaposlenih, Industrija užarije i kanapa — 110 radnika, Transportno preduzeće “Transservis Šamac” — preko 90 zaposlenih i drugi.
Na privremenom radu u inostranstvu zaposleno je 2.984 radnika, uglavnom nekvalificirane radne snage. U oblasti ličnog rada radi preko 600 radnika što danas, u odnosu na broj stanovnika komune, čini dosta visok procenat. U posijednje vrijeme ova aktivnost je naročito vidna. Znatan broj gradana, posebno radnika povratnika iz inostranstva, ulaže svoje uštedevine za otvaranje vlastitih zanatskih i drugih radnji.
Šamacka opština ima dugu tradiciju u izradi predmeta kućne radinosti. Tako danas preko 1.420 domaćinstava obezbeđuje dopunska sredstva radeći kod svojih kuća na “sic”. Posebno je razvijeno korparstvo (izrada raznih predmeta od pruća i bambusa). Ovi proizvodi izvoze se uglavnom na zapadno tržište. Tako, u 1975. godini, izvezeno je ovih proizvoda u vrijednosti od preko 20,000.000 dinara.
20 godina unazad u Opštini je bilo zaposleno samo 1.000 radnika, a od ukupnog broja stanovnika, 85% bavilo se poljoprivrednom proizvodnjom. Danas se poljoprivrednom proizvodnjom bavi 61%. Nacionalni dohodak 1955. godine iznosio je 500.— dinara, a danas 10.320.— dinara. Tada šamacka komuna nije imala ni jednu osmogodišnju školu, osim niže gimnazije u gradu, a od srednjih škola nije bilo ni riječi. Današnje tvornice izrasle su na ledinama. Počelo se u starim magacinima, na starim mašinama i golim rukama, bez stručnjaka i tradicije. Današnje fabrike rođene su od prvih zadruga zanatlija, obućara, krojača, stolara. Danas su to savremene fabrike koje zapošljavaju po 300, 400, 500 i 700 radnika. U njima danas rade mladi ljudi rođeni u slobodnoj zemlji, ljudi koji samostalno odlučuju o svojoj sudbini i sudbini svoje fabrike. Njihovi proizvodi su poznati ne samo u našoj zemlji, nego i u mnogim zemljama Istoka i Zapada, a pojedine fabrike izvoze i preko 80% ukupne proizvodnje na inostrano tržište.
U poslijeratnom razvoju, do danas, izgradeno je preko 80% novih kuća u selima. Prije 14 godina i posljedjne selo ove komune dobilo je električno svjetlo, a u preko 93% domacinstava, umjesto petrolejke, svijetle sijalice. što je najvažnije, i što je najveće bogatstvo posljeratnog razvoja, jeste da komuna ima sasvim novog čovjeka. Čovjeka koji se u potpunosti izmijenio i koji prihvata bezrezervno sva naučna, tehnička i društvena dostignuća i stavlja ih sebi u službu. Danas domaćinstva raspolažu sa oko 2.600 televizora i preko 4.000 radio-aparata. Komuna ima oko 1.000 putničkih automobila. U mnoga seoska domaćinstva ušla su savremena tehnička sredstva i oprema, čime je u potpunosti izbrisana razlika života izmedu sela i grada.
Za još brži razvoj
Savska derlegija
Kada je riječ o današnjem selu onda je bitno istaknuti da već danas komuna ima naprednog poljoprivrednog proizvodača koji je u potpunosti savladao tehnologiju savremenog privređivanja. Tako, 95% zasijanih površina kukuruzom, sije se visokorodnom sortom hibrida, dok se polja pod pšenicom zasijavaju isključivo visokorodnim sortama. Bosanski Šamac ima izuzetno razvijenu veterinarsku službu sa 6 sektorskih veterinarskih ambulanti koje pokrivaju cijelo područje komune. U 1975. godini Poljoprivredni kombinat “Posavina” i Veterinarska stanica, zajedno sa individualnim poljoprivrednim proizvođačima, utovili su za tršište preko 5.000 junadi i teladi, 10.000 komada svinja i proizveli 3,000.000 litara mlijeka. Vrijednost robne proizvodnje, sa udruženim poljoprivrednim proizvođačima, u 1975. godini dostigao je iznos od 100,000.000 dinara.
Kada je riječ o razvoju poljoprivrede sela, nužno je istaknuti da je posljednjih godina SR Bosna i Hercegovina uložila, za izgradnju objekata za odbranu od poplava, preko 80,000.000 dinara. Izgrađena je crpna stanica u Domaljevcu, Istočni i Zapadni kanal, parapetni zid u Grebnicama, a u izgradnji je i sabirni kanal. Time je vjekovna želja posavskih seljaka u Socijalističkoj Jugoslaviji postala stvarnost. Izgrađeni objekti, za zaštitu od poplava, stvorili su neslućene mogućnosti još bržeg razvoja poljoprivrede i sela i još intenzivnije poljoprivredne proizvodnje.U prvom redu, nastaviće se još masovnije udruživanje poljoprivrednih proizvodača sa društvenim sektorom. U tom pogledu stvorena je znatna materijalna baza. Samo u prošloj godini izgrađna su na selu 442 gospodarska objekta, a danas individualni sektor raspolaže sa 232 traktora i desetinama priključnih mašina.
Opština Bosanski Šamac ima 26 mjesnih zajednica i svaka ima društvene prostorije sa televizorom, dnevnom i drugom štampom. Na području opštine nalazi se pet punih osmogodišnjih škoia i 13 četvororazrednih. Obuhvat djece osmogodišnjim školovanjem prelazi procenat od 90%. U gradu je sagrađen savremen školski centar sa pet srednjih škola, koje danas pohada 1.100 učenika Posavine i Slavonije. Na višim i visokim školama i fakultetima, u republičkim centrima, studira 323 studenata i svi imaju kredit.
U završnoj fazi nalazi se i izgradnja dječijeg obdaništa površine 1.100 m2. Nepismenost je skoro iskorijenjena. Narodna biblioteka raspolaže sa fondom od oko 18.000 knjiga.
U oblasti zdravstva i zdravstvene zaštite stanovništva danas se brine 184 zaposlena radnika u Domu zdravlja i pet sektorskih ambulanti. U zdravstvu radi 25 ljekara specijalista, stomatologa i farmaceuta. Bolnica za TBC pluća i Interno odjeljenje raspolaže sa 202 kreveta. Prije dvije godine sagrađena je nova zgrada Doma zdravlja površine 1.700 m2 i opremljena je savremenom opremom. Uz pomoć Republike, posvećuje se veIika briga za borbu protiv endemske nefropatije. Izgrađen je projekat za izgradnju opštinskog regionalnog vodovoda za područje 13 mjesnih zajednica.
U poslednje vrijeme vodi se i veća briga za izgradnju društvenih stanova. U prošloj godini završeno je, odnosno izgrađeno,40 stanova. Društveni stambeni fond broji 572 stambene jedinice.
U oblasti saobraćaja postignuti su takoder značajni rezultati. Posijednjih godina, sopstvenim sredstvima, i uz pomoć Republike, preko 95% puteva I, Il, III reda je asfaltirano. Za ove, druge investicije, radni ljudi ove komune izdvajaju ogromna sredstva. U svim mjesnim zajednicama zaveden je samodoprinos, na koji se način prikupi preko 7,000.000 dinara godišnje.
Srednjoročnim planom razvoja opštine za period 1976-1980. godina zacrtano je da se uloži maksimum napora za još brži ekonomski i kulturni razvoj komune. U prvom redu, sva nastojanja usredsrediće se za izmjenu postojeće strukture privrede. Tome posebno treba da pridonese izgradnja pristaništa i luke na rijeci Savi u Bosanskom Šamcu, izgradnja fabrike gotovih jela, maksimalna finalizacija poljoprivrednih proizvoda na bazi mesa, povrća, mlijeka i kukuruza. Predviđeno je i podizanje staklenika, površine od 3 hektara, u selu Domaljevc za proizvodnju ranog povrća. Tako će se najzad početi koristiti bušotina tople vode čija toplota iznosi oko 87°C. Posebno srednjoročnim planom je zacrtano korištenje prirodnih resursa kojima je bogata ova komuna, kao što su pijesak i šljunak. Na tom planu već se umnogome radi...
GRGA ABRAMOVIĆ
(pojedini dijelovi originalnog teksta su izuzeti)
